دعاوی خانوادگی
دعاوی خانواده چیست ؟
خانواده یکی از مهم‌ترین نهادهای اجتماعی است و روابط میان اعضای خانواده، علاوه بر جنبه‌های عاطفی و شخصی، آثار و تعهدات حقوقی متعددی نیز به همراه دارد. ازدواج، مهریه، نفقه، تمکین، طلاق، حضانت فرزندان، جهیزیه و سایر حقوق و تکالیف خانوادگی از جمله موضوعاتی هستند که قانون برای آن‌ها مقررات مشخصی پیش‌بینی کرده است.گاهی اختلافات خانوادگی با گفت‌وگو و توافق حل می‌شوند، اما در مواردی ادامه اختلاف، مراجعه به مراجع قضایی را ضروری می‌کند. دعاوی مربوط به این روابط در اصطلاح دعاوی خانواده یا دعاوی خانوادگی نامیده می‌شوند.از آنجا که تصمیمات اتخاذشده در پرونده‌های خانواده می‌تواند مستقیماً بر وضعیت مالی، زندگی مشترک و آینده فرزندان تأثیر بگذارد، آگاهی از حقوق قانونی و انتخاب مسیر صحیح برای طرح دعوا اهمیت زیادی دارد.
کدام دعاوی در دادگاه خانواده رسیدگی می‌شوند؟
ماده ۴ قانون حمایت خانواده، مجموعه گسترده‌ای از امور و دعاوی خانوادگی را در صلاحیت دادگاه خانواده قرار داده است؛ از جمله نکاح دائم و موقت، شروط ضمن عقد، ازدواج مجدد، طلاق، رجوع، فسخ نکاح، حضانت و ملاقات طفل، نسب، ولایت قهری، قیمومت، نفقه اقارب، سرپرستی کودکان بی‌سرپرست، اهدای جنین و سایر موارد مقرر قانونی.
با این حال، پس از تصویب قانون شوراهای حل اختلاف سال ۱۴۰۲ و ایجاد دادگاه صلح، باید این مقررات را در کنار صلاحیت‌های جدید دادگاه صلح مطالعه کرد. به همین دلیل امروز این جمله که «تمام دعاوی خانوادگی در دادگاه خانواده رسیدگی می‌شوند» دقیق نیست.
دادگاه صلح چه دعاوی خانوادگی را بررسی می‌کند؟
بر اساس قانون فعلی، مهم‌ترین موضوعات خانوادگی که ممکن است در دادگاه صلح رسیدگی شوند عبارت‌اند از: مهریه تا نصاب قانونی، نفقه تا نصاب قانونی، جهیزیه تا نصاب قانونی و اثبات رشد.در هر سه مورد، شرط مهم این است که موضوع مشمول ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده نباشد؛ یعنی برای مثال تعیین تکلیف مهریه یا نفقه در جریان پرونده طلاق، با مطالبه مستقل همان حق تفاوت دارد.
در حال حاضر نصاب مندرج در ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف یک میلیارد ریال معادل صد میلیون تومان است؛ هرچند قانون به رئیس قوه قضاییه اجازه داده است این نصاب را هر سه سال یک‌بار با توجه به تغییر شاخص سالانه بانک مرکزی تعدیل کند. بنابراین هنگام طرح پرونده، آخرین نصاب قانونی باید مجدداً بررسی شود.
تکلیف شورای حل اختلاف چیست؟
یکی دیگر از تغییرات مهم قانون جدید این است که نباید دادگاه صلح را با شورای حل اختلاف یکسان دانست.دادگاه صلح یک مرجع قضایی است که در مواردی که قانون تعیین کرده است، رسیدگی کرده و رأی صادر می‌کند. اما نقش اصلی شورای حل اختلاف در ساختار جدید، صلح و سازش میان طرفین است. بنابراین در برخی پرونده‌های خانوادگی، امکان ارجاع موضوع برای سازش به شورای حل اختلاف وجود دارد، اما شورا در ساختار جدید جایگزین دادگاه خانواده یا دادگاه صلح در صدور رأی ماهوی نیست.
مهم‌ترین انواع دعاوی خانواده
دعاوی خانواده به مجموعه دعاوی و اموری گفته می‌شود که از روابط خانوادگی و حقوق و تکالیف اعضای خانواده نسبت به یکدیگر ناشی می‌شوند. به عنوان مثال، با وقوع عقد ازدواج حقوق و تعهداتی برای زن و شوهر ایجاد می‌شود. مهریه، نفقه، حسن معاشرت و برخی حقوق و تکالیف ناشی از زوجیت از جمله آثار ازدواج هستند و در صورت ایجاد اختلاف، ممکن است موضوع پرونده‌ای در مراجع قضایی قرار گیرند. روابط والدین و فرزندان نیز می‌تواند منشأ دعاوی دیگری مانند حضانت، ملاقات، نسب و نفقه فرزند باشد. بنابراین دعاوی خانوادگی صرفاً به طلاق محدود نیست و طیف گسترده‌ای از موضوعات حقوقی مرتبط با خانواده را شامل می‌شود.
قانون حمایت خانواده، موضوعات متعددی را در حوزه خانواده پیش‌بینی کرده است. مهم‌ترین دعاوی و امور خانوادگی عبارت‌اند از:
۱. طلاق
طلاق یکی از شناخته‌شده‌ترین دعاوی خانوادگی است، اما خود دارای اشکال و شرایط متفاوتی است. از مهم‌ترین انواع آن می‌توان به طلاق توافقی، طلاق به درخواست زوج و طلاق به درخواست زوجه اشاره کرد. شرایط، دلایل، مدارک و آثار مالی هر یک از این انواع طلاق با دیگری متفاوت است. به همین دلیل صرف تصمیم به جدایی برای تعیین مسیر قانونی پرونده کافی نیست و ابتدا باید مشخص شود درخواست طلاق بر چه مبنایی مطرح می‌شود.
۲. مهریه
مهریه مالی است که در نتیجه عقد نکاح برای زن ایجاد می‌شود و زوجه مطابق مقررات قانونی می‌تواند آن را مطالبه کند.نحوه مطالبه مهریه، وضعیت مالی زوج، نوع مهریه، شیوه اجرای آن، امکان طرح اعسار یا تقسیط و همچنین ارتباط دعوای مهریه با پرونده طلاق، می‌تواند در روند پرونده مؤثر باشد.
یکی از تغییرات مهم سال‌های اخیر این است که با تشکیل دادگاه‌های صلح، رسیدگی به برخی دعاوی مهریه دیگر الزاماً در دادگاه خانواده انجام نمی‌شود. در همین راستا، رأی وحدت رویه شماره ۸۶۵ مورخ ۱۴۰۴/۴/۳۱ هیئت عمومی دیوان عالی کشور نیز درباره گستره صلاحیت مالی دادگاه صلح صادر شده است. مطابق ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲، دعاوی مربوط به مهریه تا نصاب مقرر قانونی، در صورتی که مشمول ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده نباشند، در صلاحیت دادگاه صلح قرار گرفته‌اند. نصاب مقرر در متن فعلی ماده ۱۲، یک میلیارد ریال، معادل یکصد میلیون تومان است.
بنابراین اگر مطالبه مهریه به‌صورت مستقل مطرح شود و ارزش خواسته در محدوده این نصاب باشد، اصل بر صلاحیت دادگاه صلح است. اما اگر تعیین تکلیف مهریه در جریان رسیدگی به طلاق و در چارچوب ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده مطرح باشد، موضوع تابع مقررات مربوط به همان پرونده طلاق خواهد بود.
۳. نفقه
نفقه از دیگر موضوعات مهم دعاوی خانواده است. نفقه زوجه با وجود شرایط قانونی شامل نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت وی است و در صورت خودداری زوج از پرداخت آن، امکان مطالبه نفقه وجود دارد. علاوه بر نفقه زوجه، قانون در شرایط مقرر موضوع نفقه اقارب را نیز به رسمیت شناخته است.دعاوی نفقه تا نصاب قانونی، در صورتی که جدا از موضوع ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده مطرح باشند، می‌توانند در صلاحیت دادگاه صلح قرار گیرند.
۴. جهیزیه و استرداد جهیزیه
جهیزیه و استرداد آن نیز یکی از پرونده‌های رایج خانوادگی است. در صورت ایجاد اختلاف درباره اموالی که زوجه به زندگی مشترک آورده است، اسنادی مانند فاکتور خرید، سیاهه جهیزیه، رسید، شهادت شهود و سایر ادله ممکن است حسب شرایط پرونده اهمیت داشته باشند.مطابق مقررات جدید، دعاوی راجع به جهیزیه نیز تا نصاب مقرر در ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف و در صورت عدم شمول ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده، در صلاحیت دادگاه صلح قرار می‌گیرند.
۵. تمکین و نشوز
پس از ازدواج، زن و شوهر در برابر یکدیگر حقوق و تکالیفی دارند. در شرایطی که زوج مدعی عدم انجام وظایف زناشویی از سوی زوجه باشد، ممکن است دعوای الزام به تمکین مطرح شود. رسیدگی به این دعوا صرفاً بر مبنای ادعای یکی از طرفین نیست و دادگاه باید شرایط پرونده، وضعیت زندگی مشترک و دفاعیات طرفین را بررسی کند. برای مثال در مواردی که ادامه زندگی مشترک برای زوجه متضمن خوف ضرر بدنی، مالی یا شرافتی باشد، موضوع می‌تواند آثار حقوقی متفاوتی داشته باشد.
۶. اجرت‌المثل ایام زوجیت
اجرت‌المثل ایام زوجیت نیز از حقوق مالی است که ممکن است در جریان اختلافات خانوادگی مطرح شود. وجود شرایط قانونی برای مطالبه اجرت‌المثل باید با توجه به وضعیت زندگی مشترک و اقدامات انجام‌شده توسط زوجه بررسی شود و نمی‌توان صرف وجود رابطه زوجیت را برای تعلق آن کافی دانست.
۷. حضانت فرزند
پس از جدایی والدین، یکی از مهم‌ترین مسائل، تعیین وضعیت نگهداری و حضانت فرزند است. در پرونده‌های حضانت، مصلحت طفل از موضوعات اساسی مورد توجه دادگاه است.شرایط والدین، سن کودک، وضعیت نگهداری و عواملی که می‌توانند بر سلامت جسمی یا روانی کودک تأثیرگذار باشند، ممکن است در تصمیم دادگاه مؤثر باشند.
۸. ملاقات فرزند
والدی که حضانت طفل را در اختیار ندارد، اصولاً از حق ملاقات با فرزند برخوردار است. در صورت اختلاف میان والدین درباره زمان، مکان یا نحوه ملاقات، امکان مراجعه به دادگاه و درخواست تعیین ترتیبات ملاقات وجود دارد.ممانعت از ملاقات فرزند نیز ممکن است حسب شرایط پرونده آثار قانونی به همراه داشته باشد.
۹. نسب
گاهی میان اشخاص درباره رابطه نسبی و خانوادگی اختلاف ایجاد می‌شود. دعاوی اثبات نسب یا نفی نسب از جمله دعاوی حساس خانوادگی هستند که آثار مهمی در موضوعاتی مانند ارث، نفقه، حضانت و سایر حقوق خانوادگی ایجاد می‌کنند.
۱۰. شروط ضمن عقد نکاح
زوجین می‌توانند در چهارچوب قانون شروطی را ضمن عقد ازدواج تعیین کنند. برخی شروط ضمن عقد می‌توانند در آینده آثار حقوقی مهمی داشته باشند؛ از جمله شروطی که تحت شرایط مشخص، اختیارات یا حقوق خاصی برای یکی از زوجین ایجاد می‌کنند.به همین دلیل مطالعه و درک دقیق شروط مندرج در سند ازدواج اهمیت زیادی دارد.
۱۱. ازدواج مجدد
در برخی شرایط، موضوع ازدواج مجدد و اخذ اجازه قانونی آن ممکن است در دادگاه خانواده مطرح شود. دادگاه با توجه به مقررات مربوط و وضعیت پرونده، شرایط قانونی درخواست را بررسی می‌کند.
۱۲. نامزدی و خسارات ناشی از برهم خوردن آن
قانون مدنی و قانون حمایت خانواده برای برخی موضوعات ناشی از دوران نامزدی نیز مقرراتی دارند؛ از جمله ممکن است درباره استرداد هدارا دوران نامزدی یا برخی آثار مالی ناشی از برهم خوردن آن اختلاف ایجاد شود.
۱۳. نفقه اقارب
نفقه صرفاً به رابطه میان زن و شوهر محدود نمی‌شود. در شرایطی که قانون تعیین کرده است، برخی بستگان نیز ممکن است نسبت به یکدیگر تکلیف به پرداخت نفقه داشته باشند. تشخیص وجود این تکلیف به عواملی مانند رابطه خویشاوندی، وضعیت مالی و نیاز شخص بستگی دارد.
۱۴. ولایت قهری، قیمومت و امور محجوران
برخی پرونده‌های مرتبط با خانواده مربوط به اشخاصی است که به دلایل قانونی قادر به اداره مستقل برخی امور خود نیستند. موضوعاتی مانند ولایت قهری، تعیین یا عزل قیم، حجر و رفع حجر و تعیین امین نیز حسب مورد در این حوزه قرار می‌گیرند. در قانون جدید، یکی از این موضوعات یعنی اثبات رشد، صراحتاً در صلاحیت دادگاه صلح قرار گرفته است.
